کهن‌ترین گنجینه‌های ایران: از اولین ابزارهای سنگی تا جدیدترین اکتشافات باستان‌شناسی

ایران، سرزمینی که هر وجب از خاکش داستانی از هزاره‌های دور را روایت می‌کند، موزه‌ای به وسعت یک کشور است. وقتی از “آثار باستانی” صحبت می‌کنیم، ذهن بسیاری به سمت تخت جمشید یا میدان نقش جهان می‌رود.

اما داستان تمدن در این فلات، بسیار قدیمی‌تر از اینهاست. این مقاله، یک سفر دو سر به تاریخ است: ابتدا به عمیق‌ترین لایه‌های زمان می‌رویم تا با قدیمی‌ترین آثار به جای مانده از نیاکانمان آشنا شویم و سپس به زمان حال بازمی‌گردیم تا هیجان‌انگیزترین اکتشافات باستان‌شناسی سال‌های اخیر را مرور کنیم ضمنا توصیه میکنیم معروف ترین بیوگرافی های تاریخ را ببینید.

بخش اول: قدیمی‌ترین آثار باستانی ایران (سفر به سپیده‌دم تاریخ)

برای پیدا کردن قدیمی‌ترین ردپای انسان در ایران، باید تصور خود را از “اثر باستانی” تغییر دهیم. در اینجا خبری از جام‌های طلا و کاخ‌های باشکوه نیست. کهن‌ترین آثار، ابزارهای سنگی ساده‌ای هستند که داستان تلاش انسان برای بقا را در خود پنهان کرده‌اند.

۱. ابزارهای سنگی کشف‌رود خراسان: ردپای یک میلیون ساله

در نزدیکی مشهد، در حوضه آبریز “کشف‌رود”، باستان‌شناسان به شواهدی دست یافته‌اند که تاریخ سکونت انسان در فلات ایران را به حدود ۸۰۰ هزار تا یک میلیون سال پیش بازمی‌گرداند.

این آثار که شامل ابزارهای سنگی ابتدایی مانند ساطورها و تراشه‌ها هستند، توسط انسان‌های راست‌قامت (Homo erectus) ساخته شده‌اند. این ابزارها، که برای قصابی حیوانات شکار شده و دفاع از خود به کار می‌رفتند، قدیمی‌ترین مدرک حضور انسان در ایران محسوب می‌شوند و گواهی بر این هستند که این سرزمین از سپیده‌دم تاریخ بشر، یکی از شاهراه‌های اصلی مهاجرت انسان‌های اولیه بوده است.

۲. تپه گنج‌دره هرسین: اولین روستاهای جهان

حدود ۱۰ هزار سال پیش، انقلابی بزرگ در تاریخ بشر رخ داد: انقلاب نوسنگی. انسان‌ها از غارنشینی و شکارچی-گردآورندگی به یکجانشینی و کشاورزی روی آوردند. “تپه گنج‌دره” در نزدیکی هرسین کرمانشاه، یکی از مهم‌ترین اسناد این انقلاب در جهان است.

در این محوطه، باستان‌شناسان به بقایای خانه‌های خشتی، ابزارهای کشاورزی اولیه و شواهدی از اهلی کردن بز دست یافته‌اند. گنج‌دره به ما نشان می‌دهد که ساکنان فلات ایران، از اولین مردمان جهان بودند که روستاها را بنا نهادند و سنگ بنای تمدن را گذاشتند. بیشتر بخوانید

۳. شهر سوخته زابل: شگفتی‌های عصر مفرغ

با ورود به حدود ۵۲۰۰ سال پیش، به یکی از شگفت‌انگیزترین شهرهای باستانی جهان می‌رسیم: “شهر سوخته”. این شهر که در نزدیکی زابل در استان سیستان و بلوچستان قرار دارد، یک کلان‌شهر واقعی در عصر مفرغ بوده است. شهر سوخته به دلیل نوآوری‌های اجتماعی و فناورانه‌اش شهرت جهانی دارد.

• اولین انیمیشن جهان: یک جام سفالی که با چرخاندن آن، تصویر یک بز در حال پرش به سمت یک درخت به صورت متحرک دیده می‌شود.
• اولین جراحی مغز: کشف جمجمه‌ای که بر روی آن آثار یک جراحی پیچیده مغز دیده می‌شود و بیمار پس از آن برای مدتی زنده مانده است.
• اولین چشم مصنوعی: یک چشم مصنوعی ساخته شده از قیر طبیعی و طلا که متعلق به یک زن بوده است.
• پیشرفته‌ترین سیستم فاضلاب: وجود لوله‌کشی‌های سفالی برای دفع آب‌های سطحی در شهر.

شهر سوخته به ما نشان می‌دهد که تمدن در شرق ایران، همزمان با تمدن‌های بزرگ بین‌النهرین، به اوج شکوفایی خود رسیده بود.

۴. تپه سیلک کاشان: زیگوراتی از ۷۵۰۰ سال پیش

در قلب کاشان، تپه‌هایی خاکی قرار دارند که در واقع بقایای یکی از قدیمی‌ترین زیگورات‌ها (معابد هرمی‌شکل) و شهرهای فلات ایران هستند. “تپه سیلک” داستان زندگی انسان را از حدود ۷۵۰۰ سال پیش تا زمان هخامنشیان در خود جای داده است.

سفال‌های منقوش و ظریف کشف شده در سیلک، که با نقش حیوانات و اشکال هندسی تزئین شده‌اند، نشان‌دهنده سطح بالای هنر و صنعت در آن دوران است. سیلک مانند یک کتاب تاریخ لایه‌لایه است که هر لایه آن، فصلی از تکامل اجتماعی و فرهنگی ایرانیان را بازگو می‌کند.

بخش دوم: جدیدترین و هیجان‌انگیزترین اکتشافات باستان‌شناسی اخیر

باستان‌شناسی یک علم پویاست و هر ساله اکتشافات جدیدی، درک ما را از گذشته تغییر می‌دهند. در سال‌های اخیر، کاوش‌های باستان‌شناسی در ایران به نتایج شگفت‌انگیزی دست یافته‌اند که برخی از آن‌ها در رسانه‌های جهان نیز بازتاب گسترده‌ای داشته‌اند.

۱. کشف گورستان ۳۰۰۰ ساله در حیاط یک خانه در ساری (۱۴۰۲)

در یکی از جالب‌ترین اکتشافات سال‌های اخیر، هنگام گودبرداری برای ساخت یک ساختمان در محله‌ی “پشت پرورشگاه” ساری، یک گورستان باستانی متعلق به عصر آهن (حدود ۳۰۰۰ سال پیش) کشف شد.

در این گورستان، اسکلت‌هایی به همراه ظروف سفالی، ابزارهای جنگی و زیورآلات کشف گردید. این کشف نشان می‌دهد که شهر ساری امروزی، بر روی یک محوطه باستانی بسیار مهم بنا شده و تاریخ این منطقه بسیار قدیمی‌تر از آن چیزی است که تصور می‌شد.

۲. کشف بقایای یک شهر هخامنشی در زیر آب‌های سد سیمره (۱۴۰۱)

با پایین آمدن سطح آب سد سیمره در استان ایلام، بقایای یک محوطه باستانی بزرگ که به نظر می‌رسد یک شهر یا قلعه از دوران هخامنشی یا اشکانی باشد، از زیر آب سر برآورد.

در کاوش‌های اضطراری، ساختارهای معماری، قطعات سفالی و اشیاء دیگری کشف شد. این اکتشاف، اهمیت حوزه زاگرس در دوران امپراتوری‌های بزرگ ایران را بیش از پیش روشن می‌کند و اطلاعات جدیدی درباره شبکه راه‌ها و شهرهای آن دوران ارائه می‌دهد.

۳. شناسایی یک نیایشگاه اشکانی در تپه “قلی درویش” قم (۱۴۰۰)

در ادامه کاوش‌ها در محوطه باستانی “قلی درویش” در نزدیکی جمکران قم، باستان‌شناسان موفق به شناسایی یک ساختار معماری بزرگ و منحصربه‌فرد شدند که به عنوان یک نیایشگاه از دوره اشکانیان (پارتیان) معرفی شده است.

این بنا دارای یک فضای مرکزی مدور و راهروهای متعدد است و کشف آن، باورهای مذهبی و سبک معماری اشکانیان را که دوره‌ای کمتر شناخته‌شده در تاریخ ایران است، روشن‌تر می‌سازد.

۴. کشف کتیبه‌ای جدید به خط عیلامی در ارجان بهبهان (۱۳۹۹)

محوطه باستانی ارجان که پیشتر با کشف آرامگاه “کیدین-هوتران”، پادشاه عیلامی، به شهرت جهانی رسیده بود، بار دیگر باستان‌شناسان را شگفت‌زده کرد.

در کاوش‌های جدید، یک آجرنوشته به خط عیلامی نو کشف شد که اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخ سیاسی و نام‌های پادشاهان این دوره ارائه می‌دهد. این کتیبه‌ها مانند پازل‌هایی هستند که به تکمیل تاریخ پر از ابهام تمدن عیلام کمک می‌کنند.

جمع‌بندی نهایی: چرا این اکتشافات مهم هستند؟

از ابزارهای سنگی یک میلیون ساله کشف‌رود تا نیایشگاه اشکانی قم، هر یک از این آثار تکه‌ای از پازل بزرگ هویت ما هستند. آن‌ها به ما یادآوری می‌کنند که تمدن و فرهنگ در این سرزمین، ریشه‌هایی بسیار عمیق و استوار دارد.

این اکتشافات نه تنها درک ما از گذشته را تغییر می‌دهند، بلکه با جذب گردشگر و ایجاد فرصت‌های مطالعاتی، می‌توانند آینده اقتصادی و فرهنگی مناطق مختلف کشور را نیز تحت تأثیر قرار دهند.

حفاظت از این گنجینه‌های بی‌همتا، وظیفه‌ای ملی است. هر کشف جدید، پنجره‌ای تازه به روی دنیای شگفت‌انگیز نیاکان ما می‌گشاید و به ما کمک می‌کند تا بفهمیم که بوده‌ایم و در کجای تاریخ ایستاده‌ایم.

شما کدام یک از آثار باستانی ایران را بیشتر دوست دارید؟ آیا در نزدیکی محل زندگی شما نیز محوطه باستانی وجود دارد؟ تجربیات و دانش خود را در بخش نظرات با ما به اشتراک بگذارید.